nederlands
français
english
deutsch

KUNSTKRING : DE SCALDEN - Antwerpen (1889-1914)

--------------------------------------------------------------------------

-------------------------------------------------------------

De Scalden - 1889 
De kunstgroep De Scalden werd opgericht in 1889 en stond onder leiding van de
medailleur Jules Baetes.
Zij hadden aanvankelijk twee doelstellingen : tentoonstellingen van ‘versieringskunst’ en optochten (artistieke vormgeving van officiële optochten en carnavalstoeten). Het uitbreken van de eerste Wereldoorlog betekende in 1914 het einde voor De Scalden.
 
 
 

OPRICHTINGSAKTE

BRIEF aan L. MORTELMANS

BRIEFHOOFD

De Scalden - stichtingsakte 1889

Oprichtingsakte uit 1889
  (Stadsarchief - Antwerpen)

Brief van De Scalden aan Lodewijk Mortelmans

Brief aan Lodewijk Mortelmans
  (bron AMVC)

Briefhoofd De Scalden 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

-------------------------------------------------------------

TOP

STOETEN

Hun eerste doel was de praalwagens van de vele stoeten uit die tijd een meer kunstzinnig karakter te geven. De eerste deelname aan een stoet in 1889 was met een groep scalden onder de naam Ons Voorgeslacht. Het was voor de vereniging de start van een aantal succesvolle deelnames aan feeststoeten.

De Scalden groeiden al snel verder uit tot een echte kunstvereniging. Vele studenten van de Antwerpse kunstacademie sloten zich aan. Zij kwamen uit alle mogelijke verschillende kunstrichtingen en de vereniging stelde zich als belangrijkste doel de kunst bij de gewone man te brengen.

Ze bewogen zich in een tijd waarin de eerste vernieuwingen in de kunstwereld in Vlaanderen de kop opstaken. In 1883 was er reeds in Brussel de vereniging De XX ontstaan, en Vlaanderen met op kop Antwerpen hinkte wat achterop. Een aantal verenigingen zoals Wees Uzelf, Als ik kan, Arte et Labore, en L'association pour L'art indépendant waren De Scalden voor, maar slaagden er minder in om zich echt door te drukken bij het gewone volk op dat ogenblik.
 

Naar aanleiding van de '300e verjaardag der Geboorte van Antoon Van Dyck' :

stoet VanDijck cover                                      1899 Cover Album du Grand Cortège
 
1899 - cover : De kunst door de Eeuwen Heen (L'art à travers les siècles)  - cover boekje Album du Grand Cortège
 
1899 Praalwagen Van Dyck, tekening Frans Proost                                        1899 Praalwagen Van Dyck, tekening Gerard Portielje                                        1899 Praalwagen Van Dyck, tekening Jules Baetes
1899 - Praalwagen Van Dyck - resp. tekening Frans Proost, Gerard Portielje, Jules Baetes

1892 Praalwagen Landjuweel Rubenskring            kunststoet De Noormannen                                       De Vikings in de stoet                      Antoon Mortelmans in de stoet
1892 Praalwagen Landjuweel Rubenskring - groepsfoto kunstgroep De Noormannen - De Vikings in de Stoet

-------------------------------------------------------------

TOP

De ScaldenDE TENTOONSTELLINGEN

Als tweede doelstelling organiseerden De Scalden meerdere tentoonstellingen met werken die zij omschreven als 'Monumentale, Decoratieve en Toegepaste kunst'. De tentoongestelde werken kwamen uit de rangen van de leden van de groepering, wat door het grote aantal leden en hun verscheidenheid geen probleem was.

Het unieke van deze groep was zeker deze verscheidenheid. Het waren niet alleen schilders en beeldhouwers, maar ook dichters, schrijvers, componisten, leerbewerkers, decorateurs, smeden, medailleurs, affiche-ontwerpers, architecten, enz.
 

-------------------------------------------------------------

TOP

AFFICHES - ARCHIEF

Algemeen kan men stellen dat De Scalden de brug vormden tussen de meer traditionele strekkingen, en de eerste vernieuwers. Jammer genoeg is het archief van de vereniging verloren gegaan.

De Scalden verjaringsfeesten 1889-1909Het opnieuw samenstellen van haar activiteiten moet gebeuren door het samenvoegen van de fragmentarische gegevens die her en der nog te vinden zijn. Zo ook door ontsluiting van documenten dewelke zich in privé archieven bevinden.

   In 2005 heeft de Leuvense student Koen Legrand onder leiding van zijn promotor Dr. Chris Coppens in
   een boeiende licentiaatsverhandeling 'De Scalden' weer op het voorplan gebracht.
      ‘Met de jaarboeken betraden De Scalden ook het gebied van de drukkunst en het boek.'
   Zijn samenvatting luidt:
     ‘Edmond van Offel nam als initiatiefnemer duidelijk het leeuwendeel van het werk op zich door zowel
     tekeningen, gedichten, verhalen en ideologische teksten te leveren. Het mag duidelijk zijn dat De Scalden
     met hun jaarboeken niet alleen de herwaardering van het boek wilden bevorderen maar er ook een hele resem
     van andere elementen in stopten, zoals ideologie en folklore.’
 

AFFICHES - UITNODIGINGEN :
Affiches De Scalden                                       De Scalden 1898           De Scalden 1905 LA SOURCE VITALE (Jos Divoort - Tentoonstelling 1905) Cover             De Scalden 1905 LA SOURCE VITALE (Jos Divoort - Tentoonstelling 1905) Catalogus inlay

De Scalden Affiche 2e Tentoonstelling - Edward Pellens (AMVC)                                       De Scalden Affiche 3e Tentoonstelling           De Scalden Affiche 6e Tentoonstelling          De Scalden Affiche 7e Tentoonstelling

-------------------------------------------------------------

TOP

DE LEDEN

Meer dan 120 kunstenaars waren Scaldenleden of medewerkers. Hierbij vinden we ondermeer :

  • Arthur Audiens 
  • Lode Baeckelmans 
  • Jules Baetes 
  • Jos Bascourt 
  • André Carpentier 
  • Karel Collens 
  • C. de Beuckelaer 
  • August De Boeck 
  • Floris De Cuyper 
  • Emile Delin
  • Em. Delrue
  • Victor De Meyere 
  • Pol De Mont 
  • Floris Dierckx 
  • Pieter Dierckx 
  • Pol Dom 
  • Josue Dupon 
  • George Elliott 
  • Felix Gogo 

  • Fritz Hanno 
  • John Hassall 
  • Frans Hens 
  • Frans Huyghelen 
  • Theo Jacobs 
  • Eugene Joors 
  • Ferdinand Koch 
  • R. Leclercq 
  • Jerome Mees 
  • Leopold Muller 
  • Antoon Mortelmans 
  • Frans Mortelmans 
  • Lodewijk Mortelmans 
  • Lodewijk Ontrop 
  • Edward Pellens 
  • Arthur Pierre 
  • Gerard Portielje 
  • Jozef Posenaer 
  • Frans Proost 
  • René Rosiers 

  • Leon Rotthier 
  • Marten Rudelsheim 
  • ... Stoffels 
  • Walter Vaes 
  • Emiel van Averbeke 
  • Marten van der Loo 
  • V. van der Veken 
  • Karel Van De Woestijne 
  • Charles Van Havermaet 
  • Prosper Van Langendonck 
  • Alexis Van Mechelen 
  • Eugeen Van Mieghem 
  • Alfred van Neste 
  • Constant van Offel 
  • Edmond Van Offel 
  • J. van Wijck 
  • Lodewijk Verhees 
  • Emile Vloors 
  • ...

Leden van De Scalden

van links naar rechts :
   Frans Mortelmans, Charles Van Havermaet, Leopold Muller,
   Jan Coppens, Jerome Mees, Jos Goossens, Jules Baetes

   (© ADVN Antwerpen)

Rond 1900 ontstond in Antwerpen ook nog de kunstkring De Kapel, waarbij ook verschillende Scalden actief betrokken waren.

-------------------------------------------------------------

TOP

DE HULDENBOEKEN

   Er zijn ook enkele unieke Scaldenboeken bekend, bedoeld voor één bepaald kunstenaar :

 - 1893 HULDEBOEK AAN LODEWIJK MORTELMANS
   (het oudste bekende boek van de Scalden)
   naar aanleiding van zijn Eerste prijs van Rome (boek in privaat bezit)
 
 - 1903 HULDEBOEK AAN JOSUÉ DUPON EN POL DE MONT,
   resp.: beeldhouwer (boek in privaat bezit) , en schrijver-dichter (boek in bezit AMVC),
   naar aanleiding van hun benoeming tot 'Ridder in de Leopoldsorde'
 
 - 1904 HULDEBOEK AAN JULES BAETES
   de voorzitter van het eerste uur
   (Prentenkabinet - Antwerpen)

1893 Huldenboek aan Lodewijk Mortelmans               1893 tekening Frans Mortelmans                                     tekening van Jules Baetes                tekening Leon Rotthier
1893 Huldenboek aan Lodewijk Mortelmans - tekeningen van Frans Mortelmans, Jules Baetes en Leon Rotthier

1903 Huldenboek Josue Dupon
1903 - Huldeboek aan Josué Dupon

JULES BAETES

Jules Baetes - 1894 
Jules Baetes :
Bronzen medaille
Leopold II, Roi des Belges
Antwerp Exposition 1894

 
 
-------------------------------------------------------------

TOP

DE SCALDEN - DE JAARBOEKEN

Hun uitgave van 16 jaarboeken tussen 1897 en 1912, allen merkwaardig, verschillend van formaat en inhoud behoren tot de toppers in de Vlaamse boekkunst en werden telkens op speciale wijze ingebonden.
Hiervoor was Edmond Van Offel de belangrijkste mentor. De kalenders, liederboeken, dichtbundels, verzamelingen vertelsels, sprookjes, spreekwoorden en humor waren rijkelijk geïllustreerd met originele houtsneden, lithografieën en tekeningen door de leden.

 

DE 16 JAARBOEKEN

De Scalden 1889 Jaarboek 01                                          De Scalden 1898 Jaarboek 02a                          De Scalden 1898 Jaarboek 02b                           De Scalden 1900 Jaarboek 03
 
De Scalden 1901-1902 Jaarboek 04                                   De Scalden 1901 Jaarboek 05                                                      De Scalden 1902 Jaarboek 06                                          De Scalden 1903 Jaarboek 07
 
De Scalden 1907 Jaarboek 10                                           De Scalden 1905 Jaarboek 08                          De Scalden 1906 Jaarboek 09                                  De Scalden 1908 Jaarboek 11
 
De Scalden 1909 Jaarboek 12                    De Scalden 1910 Jaarboek 13                                    De Scalden 1912 Jaarboek 14                           De Scalden 1914 Jaarboek 16

 

Een belangrijke doelstelling van de jaarboeken was het presenteren van wat zij, De Scalden, als gemeenschapskunst omschreven, dit is een door diverse kunstenaars (literair, beeldend, decoratief) gecreëerde en voor iedereen toegankelijke vorm van kunst.

Edmond van Offel, stelt als voorbeeld de gotische kathedralen waar de bouwmeesters, de werklieden, de beeldhouwers en de schilders kunst voortbrachten voor gemeenschappelijk gebruik: prachtige gebouwen waar onder de perfecte gewelven de gregoriaanse gezangen weerklonken en waar de kleurrijke beeldverhalen in de glasramen voor iedereen toegankelijk waren.
Hoe De Scalden deze doelstelling hebben vorm gegeven zien we in de jaarboeken. Door hun inhoud en vormgeving, bindwerk en band krijgen we hier een harmonische samenwerking van kunstenaar en ambachtsman: een Gesamtkunstwerk zoals dat vaak in de Jugendstil werd nagestreefd.

Jaarboek06 De Scalden 1902-2.jpgHet fraai uitgevoerde 6e jaarboek, werd een postume biografie van Karel Collens door Edmond van Offel. Het jaarboek is mooi gebonden in een linnen band, met in twee verzonken vakken een in bas-reliëf sculpturaal geschreven tekst: ‘K. Collens. De Scalden’. Het boek heeft een ruim oblong formaat (220x260mm) en kan met twee linten worden dichtgeknoopt.
 
 

Het eerste en tweede jaarboek van De Scalden vertonen nog geen homogeniteit en waren meer een bundeling van losse bijdragen zonder dragend thema, met zowel klassieke als moderne illustraties.

Het derde, vierde en het laatste jaarboek werden als kalender uitgegeven en zijn stilistisch homogeen samengesteld. Doordat deze jaarboeken effectief als kalender konden worden gebruikt, pasten ze goed in het streven van De Scalden om de toegepaste kunst te herwaarderen. Door die kalenders in boekvorm uit te geven konden ze tevens veel artistieke bijdragen inlassen.
 

In het eerste kalenderjaarboek uit 1899 zijn de maanden door diverse kunstenaars fraai omlijst. In deze randen zijn dikwijls beeldende elementen verwerkt die de periode van het jaar illustreren. Het jaarboek is ingedeeld volgens de vier seizoenen met plaatjes die de sfeer van het lopende jaargetijde evoqueren. Die ‘omlijstingen’ werden een terugkerend element in alle jaarboeken en pasten volledig in de jugendstilmode van de tijd. Ze refereerden ook soms aan de Kelmscott Press-stijl van William Morris (1834-1896), maar de vormgeving was vrijer, minder strak dan bij Morris.
De folklore was een overheersend thema in vele jaarboeken. Hier zien we met zekerheid de invloed van Pol de Mont (1857-1931), die een belangrijke rol speelde in de ideologie van De Scalden. De Mont was een pionier van de volkskunde en van de herwaardering van het volkse erfgoed in Vlaanderen. Voor De Mont was folklore meer dan een studie. Ze was een ‘integraal deel van het ontwakend bewustzijn van het Vlaamse volk, ze paste in het kader van het streven naar een hogere cultuur, door betere kennis van de Vlaamse tradities en gebruiken, door het opdelven van verloren schatten, het bewaren en in ere houden van al wat terugging op het verleden van de eigen stam’.

Edmond van Offel zorgde voor de uitgaven van de jaarboeken. Hij was de redacteur, de samensteller en leverde zelf ook veel beeldend werk en kopij. Tevens was hij ook zeer geïnteresseerd in de folklore. Niet alleen onder invloed van Pol de Mont, maar ook onder invloed van zijn vader die op dit gebied belangrijk werk had geleverd. Hij had hele mappen notities nagelaten waarin hij het Antwerpen van zijn tijd beschreef. Edmond Van Offel bewerkte deze geschriften tot het boek 'Vader vertelt'.

Het zevende jaarboek staat in het teken van de kinderverhalen. Kindervertelsels bestaat uit tien verhalen voor kinderen, waarvan er vier verhalen door Edmond van Offel werden geschreven en geïllustreerd. De Scalden rekenden het jonge volkje tot hun publiek en wilden hen het betere kinderverhaal brengen.

Het achtste jaarboek uit 1905 brengt Oude en Nieuwe Volksliederen met een nationalistische inslag. Het lied 'Houdt u fier' is geïllustreerd met een ridder die met een Vlaamse Leeuwenvlag zwaait.
In de titelinitiaal ‘H’ is een Vlaamse Leeuw verwerkt. Dit 'Houdt u fier' is een nieuw lied gecomponeerd door het Scaldenlid Lodewijk Mortelmans op tekst van Pol de Mont, die ook het initiatief had genomen voor de samenstelling van dit boek.

Het elfde jaarboek uit 1908 is een bundeling Vlaamse spreekwoorden. De lay-out van dit fraaie werk is strakker en volgt de stijl van William Morris. Van Offel stelde het samen en verzorgde twee illustraties. De keuze van de spreekwoorden werd bepaald door hun visualiseerbaarheid en hun interessante historische en folkloristische bronnen.

Het zestiende en laatste jaarboek verscheen in 1912, weerom met een sterk folkloristische inslag: De volkswoning en hare versiering, Folkloristische studie door Victor de Meyere. Victor de Meyere (1873-1938) was een van de belangrijkste Antwerpse folkloristen. Hij probeert in dit jaarboek een beeld te brengen van een Vlaamse volkswoning met alle attributen en gebruiken, om zo de eigenheid van het Vlaamse volk te duiden. Door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was dit zestiende jaarboek ook het laatste.
 

bron: Tiecelijn, 20, 2007 - blz.7-8

-------------------------------------------------------------

Bronnen : o.a. LFM, ADVN, AMVC, Raymond Vervliet (www.dbnl.org), Willy Feliers
TOP

lfm logo